بیماریهای شایع در مدارس
فقر آهن وکم خونی
دانشجو: سلام استاد می خوا ستم در مورد کم خونی و فقر اهن بیشتر بدانم .مرا راهنمایی می فرمایید.
استاد: بله البته
همانطور که میدانید خون یکی از بافتهای بدن است.مثل بافت عضلانی بافت استخوانی و غیره با این تفاوت که خون یک بافت مایع ا ست.در حقیقت تنها بافتی از بدن است که مایع است.در بدن یک انسان با لغ حدود 5 لیتر خون وجود دارد. که سلولهای خون(گلبولهای قرمز گلبولهای سفید و پلاکتها) در مایع خون (پلاسما) پراکنده هستند.گلبولهای سفید در دفاع بدن نقش دارند پلاکتها در انعقاد خون وگلبولهای قرمزکار مهم اکسیژن رسانی به سلولهای بدن رادارد.اگر اکسیژن کافی به سلولهای بدن نرسد .سلولها رشد وتکامل درستی ندا رند ووظا یف خود را بخوبی انجام نخواهند داد.
گلبولهای قرمز در حقیقت کیسه های پر از پروتئینی به نام هموگلوبین هستند که این پروتئین در واقع کار اکسیژن رسانی را انجام میدهد.در ساختمان این پروتئین عنصر اهن بکار رفته پس اگر اهن موجوددر بدن کم باشد هموگلوبین کم است وسلولها درمعرض کمبوداکسیژن وضایعه هستند.و اما کم خونی(انمی)یعنی کمبود هموگلوبین درگلبولهای قرمز.
دانشجو: پس اگر کسی بجای 5لیتر 4.5 یا4 لیترخون داشته باشد این کم خونی نیست.
استاد: بله درست است.کم خونی یعنی کمبود هموگلوبین سالم بمقدار کافی در گلبولهای قرمز.
دانشجو : راستی میزان طبیعی هموگلوبین چه قدر است؟
استاد : میزان طبیعی همو گلوبین در آقایان حدود 16 میلی گرم در دسی لیترو در خانم ها حدود 14 میلی گرم در دسی لیتر است.
دانشجو : چه علتی باعث می شود که میزان هموگلوبین در گلبول قرمز کم شود و فرد دچار کم خونی شود؟
استاد : می تواند علتهای بسیاری داشته باشد. ولی شایع ترین علت کم خونی در کشور ما و در تمام دنیا فقر آهن است. زیرا همانطور که می دا نید در ساختمان همو گلوبین عنصر آهن وجود دارد و اگر این عنصر در بدن کم باشد همو گلوبین به حد کافی ساخته نمی شود و فرد دچار کم خونی میشود.پس اگر بتوا نیم فقر آهن را درمان کنیم شایع ترین علت کم خونی را درمان کرده ایم و کمبود آهن در کودکان و نوجوانان یکی از مسایل مهم بهداشت و سلامت جامعه است.
دانشجو : آیا عنصر آهن بجز در ایجاد کم خونی نقش دیگری هم در سلامت دارد؟
استاد : بله. در عضلات بدن نیز پرو تئینی به نام میوگلوبین وجود دارد که در ساختمان ان نیز آهن به کار رفته و در شرایط فقر آهن میو گلوبین به حد کافی در عضلات وجود ندارد که این باعث کاهش قدرت عضلانی و خستگی زود رس میشود . ضمنا در ساختمان سیتو کروم ها نیز آهن به کار رفته است .سیتو کروم ها آنزیم هایی هستند که با اثر بر سلول های سفید خون باعث می شوند آن ها بهتر بتوانند در مقابل میکروب ها از بدن دفاع کنند .از طرفی دیگر برخی سیتو کروم ها با تاثیر بر سلول های مغز و دستگاه عصبی باعث افزایش کارایی ان ها میشوند و امکان ایجاد تمرکز و یادگیری را فراهم میکنند .
دانشجو : پس اگر فردی کمبود آهن داشته باشد به علت کاهش سیتو کروم ها در یادگیری مشکل دارد و نیز سیستم دفاعی بدن وی ضعیف است و بیشتر مریض میشود . و به علت کمبود میو گلوبین ضعف عضلانی دارد. و به خاطر عدم اکسیژن رسانی به سلول ها تمام سلول های بدن رشد و نمو مناسبی ندارند.
استاد : بله درست است .
دانشجو : پس باید کمبود آهن را جدی بگیریم و برای آن برنامه ای داشته باشیم .
استاد : بله.
دانشجو : ایا میتوان به تمامی افراد مقدار زیادی اهن تجویز کنیم تا مشکل فقر آهن حل شود؟
استاد : خیر . به هیچ وجه. چون تجمع ان در بدن باعث مسمومیت با اهن می شود.بدن اهن را به سختی جذب می کند.یعنی آن مقدار ترکیب آهن که مصرف می شود فقط مقدار کمی از آن جذب بد ن می شود و از طرف دیگر آن وقتی جذ ب شد دفع آن برای بدن مشکل است.
انسان روزانه فقط یک میلی گرم را می تواند دفع کند.
دانشجو : میزان نیاز به آهن چه قدر است؟
استاد : در افراد مختلف و شرایط مختلف فرق می کند.یک کودک وقتی به دنیا می آید در 6 ماه اول زندگی نیاز به اهن ندارد زیرا موقع تولد نیاز 6 ماهه خود را از بدن مادر برداشت میکند. بعد از 6 ماه بسیاری از کودکان نیاز به عنصر اهن پیدا میکنند که باید تحت نظر پزشک به طور متناوب ترکیب اهن دریافت کند پس از ان معمولا کودک نیاز به اهن ندارد . مشروط بر این که تغزیه مناسب داشته باشد و انگل نداشته باشد و خونریزی غیر معمول هم نداشته باشد .اگر کودک این شرایط را نداشت باز هم نیاز به اهن پیدا میکند که باید درمان شود. در سنین بلوغ نیز نیاز به اهن افزایش میسابد به ویژه در دختران جوان که کمبود آهن در این گروه باید مورد توجه باشد. پس از ان در زمان حاملگی هم نیاز به اهن به شدت زیاد میشود لذا در حاملگی هم آهن تجویز میشود.
دانشجو : استاد همانطور که می دانیم دو نوع آهن در طبیعت وجود دارد.آهن دو ظرفیتی و آهن سه ظرفیتی. آهن مورد نیاز بدن کدامیک است؟
استاد : آهن مورد نیاز بدن فقط نوع دو ظرفیتی است و نوع سه ظرفیتی برای بدن لازم نیست و بدن آن را جذب نمی کند.
دانشجو : آهن در کدام مواد غذایی بیشتر است؟ و ما چه نکاتی را رعایت کنیم تا آهن غذا بهتر جذب شود ؟
استاد : آهن در گوشت قرمز، جگر، عدس بیشتر است و اگر این ترکیبات همراه با آبلیمو(اسید آسکوربیک) مصرف شود آهن ان بهتر جذب میشود به طور کلی ترکیبات اسیدی جذب آهن را افزایش و ترکیبات قلیایی (مثل دارو های آنتی اسید)
جذب آهن را کاهش می دهد.ضمنا مصرف همزمان ترکیبات آهن با شیر، چای و قهوه جذب آهن را کاهش میدهد.
دانشجو : محل جذب آهن کدام قسمت دستگاه گوارش است؟
استاد : محل جذب آهن دوازدهه است و بچه هایی که دچار ژیاردیا هستند چون این انگل در دوازدهه است ممکن است دچار کم خونی بشوند.
دانشجو : علا ئم فقر آهن و کم خونی چیست؟
استاد : پوست و مخاط رنگ پریده می شوند، طپش قلب دارند ، موقع فعالیت تنگی نفس دارند ، قدرت عضلا نی کم تر است ، دفاع بدن ضعیف تر است ،بچه هایی که فقر آهن دارند دچار کم اشتهایی می شوند و در دختران جوان فقر آهن باعث ریزش مو میشود.
دانشجو : آیا کمبود آهن عوارض دیگری هم دارد؟
استاد : بله . کسانی که فقر آهن دارند بیشتر در معرض مسمومیت به سرب هستند .
دانشجو : استاد امروز وقت شما را خیلی گرفتم . از این که با صبر و حوصله به من پاسخ دادید بسیار سپاسگذارم.
استاد : خواهش می کنم آرزوی موفقیت برایتان دارم.
گرد آورنده : دکتر محمد مهدی فیض